Klokjesluider

penankergang

je bent nu hier: home--- achtergronden---over techniek--- gangen en regelorganen---diverse gangen---penankergang



Ontstaansgeschiedenis

Aan de penankergang is onlosmakelijk de naam van Georg Friedrich Roskopf verbonden.
Roskopf was in eerste instantie een traditionele uurwerkfabrikant, maar hij was tevens een idealist, en hij stelde zich ten doel goedkope, maar robuuste, kwalitatief goede horloges voor de gewone man te produceren.
In 1860 begon hij met het ontwerp van een horloge dat niet meer dan 20 Zwitserse Francs zou kosten (toentertijd het weekinkomen van een ongeschoold arbeider). Hij noemde dit horloge "la montre du proletaire". Een van de kenmerken van dit horloge was de toepassing van de penankergang, die overigens niet door Roskopf, maar reeds in 1798 door de Franse horlogemaker Louis Perron was uitgevonden.
Voor zijn doel was de penankerang ideaal: het had de nauwkeurigheid en schokvastheid van de zwitserse ankergang, maar was veel goedkoper te fabriceren.
Na aanvankelijke tegenwerking door zijn collega-uurwerkfabrikanten had Roskopf een enorm succes met zijn goedkope horloge, en er zijn uiteindelijk ongeveer 20 miljoen stuks vervaardigd.

Principe van de werking

Het werkingsmechanisme van de penankergang is nagenoeg gelijk aan dat van een zwitserse ankergang.
Het belangrijkste verschil echter wordt bepaald door de raakvlakken tussen gangrad en anker.
Bij de zwitserse ankergang worden die gevormd door de paletten, dit zijn kleine steentjes, gevat in de uiteinden van het anker, en waarvan vorm en positie zeer nauwkeurig bepaald en ingesteld zijn.
Bij de penankergang zijn deze paletten vervangen door ronde stalen pennen, die verticaal op het vlak van het anker in de ankerarmen zijn aangebracht.
Dit brengt met zich mee dat heffing alleen plaatsvindt op de tand. De trekhoek, die bij de zwitserse ankergang bepaald wordt door de hoek, waaronder de palet in het anker is geplaatst, wordt nu bepaald door de vorm van de zijkant van de tand. De zijdelingse beweging van de gaffelsteel wordt niet beperkt door begrenzingsstiften, maar door de band van het ankerrad.

penankergang


Bespreking en vergelijking met andere gangen

Alhoewel de penankergang als voordeel de eenvoudige fabricage heeft, is reparatie en afstelling voor de horlogemaker geen sinecure.

In vergelijking met andere gangen heeft de penankergang dezelfde voordelen als de zwitserse ankergang.

Bijkomende bijzonderheden

Het Roskopfhorloge wordt hier ten tonele gevoerd vanwege de toepassing van de penankergang. Deze was namelijk goedkoop te fabriceren.
Ook op andere fronten werd in dit horloge krachtig bezuinigd: gebruik van goedkope materialen, achterwege laten van stenen als lagering, weglaten van het centrumrad, waardoor tevens een grotere veerton en derhalve een krachtiger veer konden worden geplaatst.
Anderzijds werden technische oplossingen gebruikt die toentertijd nog niet gebruikelijk waren: kroonopwinding, onbreekbare veer ("patent Philippe", jawel, de latere compagnon van Patek), en een gemakkelijk uitneembare unit waarin het gehele regelorgaan vervat was.

Toepassing in de praktijk en toetsing aan de eisen

Getoetst aan de eisen volgens Daniels voldoet de penankergang bijna net zo goed als de zwitserse ankergang; alleen de smering is een (nog groter) probleem.

Het Roskopfhorloge kende in zijn tijd een enorm succes en het concept, en met name ook de toepassing van de goedkoop te vervaardigen penankergang, is op talloze manieren geïmiteerd. Tot de massaverspreiding van het kwartsuurwerk was de penankergang het echappement van keuze in alle goedkope uurwerken, vooral ook in wekkers.
Omdat in dergelijke uurwerken ook op andere fronten sterk werd bezuinigd, hebben penankerganghorloges een slechte naam wat betreft gangnauwkeurigheid en duurzaamheid.
De waarde van dergelijke horloges is nog steeds niet groot. Reparatie loonde ook in vroegere tijden al nauwelijks de moeite, en zal in onze tijd alleen te rechtvaardigen zijn door het emotionele belang van de eigenaar.

✉ dehaas@klokjesluider.nl
☎ 06 4381 7181

© Minimal Strain Design Max M.de Haas, Klokjesluider 2020